Ouder worden wordt vaak benaderd vanuit een praktisch of medisch perspectief: hoe blijven we gezond en zelfstandig, zodat we vitaal ons 100e levensjaar kunnen vieren? Belangrijke vragen waar we eerder in deze blog uitgebreid bij hebben stilgestaan. Tegelijkertijd gaat het niet alleen om de jaren die erbij komen en hoe je die leeft, maar juist ook om wat er langzaam — soms bijna ongemerkt — verdwijnt. Waar verlies wordt ervaren, volgt rouw. Maar wat is rouw precies? En kun je ook rouwen wanneer het gaat om een natuurlijk proces, zoals ouder worden? Tijdens een lezing op 25 september 2025 zette Irodice Cijntje – Copra, psycholoog met ruime ervaring in het begeleiden van medewerkers en ouderen bij Fundashon Birgen di Rosario, dit thema scherp neer: ouder worden is een opeenstapeling van verlies en daarbij hoort onvermijdelijk een rouwproces, dat je met de juiste handvatten goed kunt doorstaan.
Ben je benieuwd naar de lezing? Bekijk de keynote van mw. Cijntje - Copra via onze Facebook-pagina!
In onze samenleving wordt rouw vaak uitsluitend gekoppeld aan overlijden. Daar horen bekende rituelen bij: je in het zwart kleden, sigaren uitdelen, rituelen met water. Tijdens de lezing werd echter duidelijk dat rouw niet verward moet worden met deze rituelen. Rituelen kunnen ondersteunen, maar rouw zelf is een proces dat automatisch start. Rouw begint met een verlies: iets wat je had — of dacht te hebben — dat verdwijnt. Dat verlies kan abrupt zijn, maar verlies kan ook geleidelijk plaatsvinden.
Ouder worden hoort in dat laatste categorie thuis. “Je wordt niet van de ene op de andere dag oud,” zegt Magdalène Ng (68), gepensioneerd en aanwezig bij de lezing van mevrouw Cijntje-Copra. “Je merkt het in de dagelijkse dingen. Wat ooit normaal was, is niet meer vanzelfsprekend.” Ouder worden is geen traumatische gebeurtenis die je van de ene op de andere dag overkomt. Het is een proces waarin vertrouwde elementen uit je leven langzaam en soms ongemerkt verdwijnen. En dat begint vaak veel eerder dan we denken. Zo hoor je regelmatig dat iemand nooit een bril nodig had, maar rond het veertigste levensjaar ineens een leesbril nodig heeft — een verrassend confronterend moment. Naarmate de jaren verstrijken, stapelen de verliezen zich op. “Ik ben een creatief persoon en houd van handwerken, crafting en boeken lezen. Ik ben altijd degene geweest die voor anderen zorgde. Wat ik enorm moeilijk vond, was toegeven dat mijn zicht achteruitging en dat ik afhankelijk ben geworden van anderen. Ik herinner me nog de eerste keer dat ik mijn dochter heb moeten vragen om mij naar de dokter te rijden,” vertelt mevrouw Ng. Er volgden meerdere bezoeken, waaronder medische trajecten in het buitenland, die uiteindelijk leidden tot de diagnose van een loslatend netvlies vanwege ouderdom. “Die diagnose en het proces erom heen had een enorme impact — zowel fysiek als emotioneel. Ik kon niet meer zelfstandig naar de arts en alleen reizen bracht ook onzekerheden met zich mee. Ik werd geconfronteerd met de reële mogelijkheid dat mijn hobby’s in de toekomst niet meer vanzelfsprekend zijn, of misschien zelfs helemaal niet meer kunnen,” voegt mevrouw Ng daar aan toe.
Het verhaal van mevrouw Ng illustreert het proces van ouder worden treffend: het lichaam verandert en de geest moet meebewegen. De vormen van verlies in deze levensfase zijn talrijk. Denk aan het verlies van onafhankelijkheid, het afnemende vertrouwen in het eigen lichaam of geheugen en het wegvallen van sociale contacten. Daar komt ook het verlies van toekomstperspectief bij: het besef dat het einde van het leven dichterbij komt. Ook volwassen kinderen, waarvan de ouders ouder aan het worden zijn, maken dit rouwproces mee. Je merkt dat mama niet meer de energie heeft om wekelijks op de kinderen te passen, waardoor een avondje uit met je partner minder vaak mogelijk is. Verlies van onafhankelijkheid, maar ook verlies van het beeld van de ouder als vanzelfsprekende steunpilaar. “Ik heb moeten leren hulp van mijn kinderen te accepteren. Dat was pijnlijk, maar tegelijk ook een gedwongen acceptatie dat het vanaf nu anders moet. En voor hen voelde het alsof ze eindelijk iets terug konden doen voor mij,” aldus mevrouw Ng. Rollen verschuiven. Dat kan ingewikkeld zijn, zeker wanneer de ouder-kindrelatie al complex was.
Wat het verlies ook is, het rouwproces verloopt automatisch en heeft impact op meerdere niveaus. Mensen kunnen zich verward voelen, moeite hebben met concentratie of slaap of zich terugtrekken uit sociale contacten. Omdat er zoveel mentale en emotionele energie naar het verlies gaat, schiet zelfzorg er vaak bij in. In die zin is rouw een stressrespons. In de psychologie wordt vaak gesproken over vijf of zeven fasen van rouw — van verlamming en ontkenning tot boosheid, schuld, somberheid en uiteindelijk acceptatie. Niet iedereen doorloopt deze stappen in dezelfde volgorde of intensiteit. “Het is geen checklist,” benadrukt mevrouw Cijntje-Copra tijdens haar toespraak. “Acceptatie betekent overigens niet dat het verdriet weg is. Het betekent dat je mentaal weer aansluit bij de realiteit.”
Belangrijk om te begrijpen is dat rouw geen keuze is. Waar we wél invloed op hebben, is hoe we met dat rouwproces omgaan. Rouw laat zich niet forceren, maar vraagt juist om ruimte. Niet te snel, maar ook niet eindeloos blijven hangen. Mevrouw Cijntje-Copra vat het treffend samen: “sinta, pero no stoba aden.” Rouw ziet er voor iedereen anders uit en de crux is om te ontdekken wat voor jou werkt. Rituelen spelen in onze cultuur een belangrijke rol bij verlies en rouw. Ze markeren overgangen en geven betekenis, maar ze kunnen het proces ook stagneren, indien ze opgelegd worden. Zo kun je erop worden aangesproken wanneer je je na het verlies van een dierbare niet in het zwart kleedt of wanneer je meedoet aan de carnavalsparade in plaats van ‘sobertjes’ door het rouwproces heen te gaan. Rituelen ondersteunen of stagneren, maar nemen het proces niet over. “Een ritueel werkt alleen als het klopt voor die persoon,” zegt mevrouw Cijntje-Copra. “Het gaat niet om vorm, maar om betekenis.” Er is geen juiste manier van rouwen — wel een persoonlijke. Daarom is het de moeite waard om actief te rouwen: bewust ruimte te maken voor wat zich aandient, in plaats van het weg te duwen.
Rouw brengt vaak een breed scala aan gevoelens met zich mee. In die periode gaan mensen vaak ook andere aspecten van hun leven heroverwegen. Het verlies van een ouder als steunpilaar kan bijvoorbeeld vragen oproepen over werk, keuzes of prioriteiten. Niemand kan voor je rouwen, maar je hoeft het zeker niet alleen te doen. Delen vermindert de zwaarte en ondersteunt het proces. En daarvoor hoef je niet meteen bij een psycholoog aan te kloppen. Juist bij het rouwproces van ouder worden, lopen vaak meerdere rouwervaringen tegelijk en dat maakt samen rouwen soms waardevol. Een ouder en kind kunnen bijvoorbeeld in openhartige gesprekken hun ervaringen delen en juist dichter naar elkaar toe groeien. Tegelijkertijd is het een realiteit dat veel mensen op Curaçao in de loop der jaren hun sociale netwerk zien verkleinen. Soms wonen kinderen in het buitenland en verandert de aard van de relatie. Daardoor kan het moeilijker worden om iemand te vinden met wie je je verdriet kunt delen. Mevrouw Chanda Janzen, hoofd maatschappelijk werk en dagbesteding bij Fundashon Birgen di Rosario, licht toe: “Soms is één persoon die een deel van je verdriet begrijpt al voldoende om je minder alleen te voelen.” Binnen Fundashon Birgen di Rosario zijn er verschillende mogelijkheden voor ouderen om gelijkgestemden te ontmoeten, bijvoorbeeld via de dagopvang waar samen activiteiten worden ondernomen. Daarnaast biedt Huntu Grandi Den Mi Bario, een initiatief voor thuiswonende ouderen, wekelijks op donderdag de mogelijkheid om samen te komen. Voor zwaardere onderwerpen is er deze maand een praatgroep, speciaal bedoeld voor ouderen en mantelzorgers die in gesprek willen over thema’s die direct raken aan het rouwproces van ouder worden. “We merken dat er doorgaans recreatieve activiteiten zijn op het eiland, maar dat ouderen ook behoefte hebben aan ruimte voor de moeilijkere gesprekken,” aldus mevrouw Janzen.
Wanneer rouw niet meer beweegt, maar stagneert, wordt het proces problematisch. “Een goed moment om stil te staan bij het rouwproces is na ongeveer drie maanden,” aldus mevrouw Cijntje-Copra. “Zijn de emoties minder intens en minder frequent? Kun je het verdriet dragen?” Als er beweging is, dan zit je goed en daarbij helpt emotionele veerkracht. Die zit niet in het vermijden van pijn, maar in het vermogen om ermee om te gaan. Dat vraagt om balans: voelen zonder erin te blijven hangen, vooruitkijken zonder het verlies te ontkennen. Rituelen kunnen ondersteunen, zolang ze betekenisvol zijn voor jou en zelfzorg is geen luxe, maar een randvoorwaarde. “Op een gegeven moment komt er weer ruimte voor mooie dingen in het leven”, bevestigt mevrouw Ng. “Ik ben bezig met braille leren, voor het geval dat. Het was verfrissend om na zoveel tijd weer iets nieuws te leren. Verassend genoeg was het stoppen met rijden geen echt verlies. Nu loop ik regelmatig naar de botika of de supermarkt. Ik voel me juist vitaler daardoor en geniet intens van dit stukje onafhankelijkheid.” Ouder worden vraagt moed. Niet om verlies te vermijden, maar om het onder ogen te zien — en verder te leven in verbinding met jezelf en met anderen.
Binnenkort organiseren we een open dag voor Huntu Grandi den mi Bario. Ondertussen is er een mogelijkheid om op 19 februari 2026 mee te doen met een praatgroep, begeleid door onze maatschappelijk werksters en bedoeld voor ouderen én mantelzorgers. Het is een plek om woorden te geven aan wat vaak onuitgesproken blijft en om te ontdekken dat je niet alleen bent in het proces van ouder worden.