Kleine ontmoetingen: over eenzaamheid en intimiteit op latere leeftijd

Op een doordeweekse middag zit Servio 'Boy' Lanoy (77), loodgieter van beroep en oude bekende op de terreinen van Fundashon Birgen di Rosario, meestal bij de toko bij hem in de buurt. Niet omdat hij iets moet kopen, maar omdat hij daar bekenden tegenkomt. Mensen uit de buurt, maar ook oude collega’s. “Ik heb jarenlang in de bouw gewerkt en ben geen onbekende in de maatschappij. Veel mensen kennen mij van vroeger, ook omdat ik en mijn broers feesten met orgelmuziek organiseerden. Als mensen mij herkennen, maak ik meestal een praatje,” zegt Lanoy. Achter dit haast vanzelfsprekende momentje gaat een slimme strategie schuil. Het is namelijk een effectieve manier voor iemand op leeftijd om met de maatschappij in verbinding te blijven en eenzaamheid tegen te gaan.

Ondanks hardnekkige denkpatronen hoort eenzaamheid niet bij het ouder worden. Sociaal isolement ontstaat zelden van de ene op de andere dag. Het is meestal een langzaam proces dat zich, vaak ongemerkt, voortzet vanwege het feit dat de manier waarop we met anderen in verbinding blijven steeds verandert. Voor een gemiddelde tiener concentreert het sociale netwerk zich binnen de schoolomheining of op de sportclub. Zodra iemand aan zijn of haar loopbaan begint, verschuift deze focus naar de werkvloer en het gezin. Deze periode is vaak lang – vooral vergeleken met de kinder- en tienerjaren – waardoor men geneigd is te denken dat deze relaties vanzelfsprekend blijven bestaan. Toch veranderen ook deze relaties op een gegeven moment. Kinderen gaan uit huis en vormen hun eigen gezin. In Curaçaose gezinnen komt daar nog een extra dimensie bij: veel jongeren vertrekken naar het buitenland om te studeren, waardoor dit proces soms nog sneller verloopt. De gesprekken met andere ouders over carpoolen verdwijnen en het sociale netwerk beperkt zich steeds vaker tot de werkvloer. Wanneer iemand door ziekte vervroegd uit het arbeidsveld wegvalt of met pensioen gaat, wordt dat netwerk opnieuw kleiner. Als men dan niet actief werkt aan nieuwe verbindingen, is de kans groot dat een oudere in sociaal isolement terechtkomt.

Het sociaal netwerk dat langzaam verdwijnt

Marbella Pieter-Ogenia, die 46 jaar bij Fundashon Birgen di Rosario werkte en zich al decennialang inzet als vrijwilliger onder meer bij het project Huntu Grandi Den Mi Bario, beaamt dit en stipt een ander aspect van dit problematiek aan: “Tijdens familiebijeenkomsten krijgt de oudere soms onbewust het gevoel dat hij of zij niet meer echt meetelt,” vertelt ze. “Ideeën worden als ouderwets bestempelt of ontwikkelingen gaan zo snel dat het moeilijk wordt om alles bij te houden. Je merkt dan dat iemand steeds stiller wordt,” zegt Pieter-Ogenia. “De oudere gaat minder voor zichzelf zorgen en raakt er soms van overtuigd dat er weinig meer uit het leven te halen valt.” Vaak zijn de familieleden niet bewust van deze ontwikkelingen.

Toch betekent ouder worden niet automatisch dat iemand sociaal geïsoleerd raakt. Veel ouderen vinden nieuwe manieren om verbinding te houden – vaak eenvoudiger dan we denken. Het verhaal van Lanoy is daar een mooi voorbeeld van. Lanoy groeide op in een muzikale familie. Hij en zijn broers speelden jarenlang in verschillende bands op het eiland. Het waren de tijden van feesten met orgelmuziek en dans bij Club di Shell. Hij werkte jarenlang als loodgieter en deed regelmatig klussen voor Fundashon Birgen di Rosario. “Op deze leeftijd ga ik niet meer uit om te dansen,” zegt hij. “Dat vind ik niet meer zo gepast. Maar ik werk nog steeds als loodgieter.” Hij maakt slim gebruik van zijn oude netwerk. Bij de toko ontmoet hij oude bekenden en regelmatig ontstaat uit zo’n ontmoeting een kleine klus. “Ik doe geen zwaar werk meer – dat laat ik aan anderen over – maar lichte klusjes houden me mentaal en fysiek scherp.” Ook thuis zorgt hij ervoor dat er leven blijft in huis. Regelmatig organiseert hij een happy hour of nodigt hij familie en vrienden uit om samen te eten. Het zijn eenvoudige momenten, maar ze houden het sociale netwerk levend.

De donderdag is heilig

Niet alle ouderen hebben echter een proactieve houding of een breed netwerk uit het verleden, zoals Lanoy. Vanuit die realiteit is het project Huntu Grandi Den Mi Bario ontstaan. Het project ontstond toen een voormalige manager zorg van Fundashon Birgen di Rosario merkte dat veel ouderen in de omliggende wijken vrij geïsoleerd leefden. Het idee was eenvoudig: breng mensen uit de buurt samen. Het initiatief begon ooit met subsidies van eerst Fundashon Nos Ansiano Foster Plan en daarna van Samenwerkende Fondsen Cariben, maar draait inmiddels grotendeels zelfstandig dankzij kleine bijdragen van deelnemers en de inzet van vrijwilligers.

Voor de deelnemers is donderdag inmiddels een vaste dag in de week geworden. Elke donderdag komen ongeveer zestig 60-plussers die nog zelfstandig thuis wonen bijeen in Hòfi Wayaká te Habaai. Ze lezen samen de krant, luisteren naar muziek, spelen bordspellen, bewegen en praten met elkaar. Vaak wordt er ook gedanst. “Het belangrijkste is vrijheid,” zegt Pieter-Ogenia. “De ouderen bepalen zelf wat ze willen doen en ze plannen er hun afspraken omheen,” zegt Pieter-Ogenia lachend. Naast de vrijheid zit een deel van de kracht van Huntu Grandi Den Mi Bario in het samen koken en samen eten. Elke week wordt er samen gegeten en eens per maand koken de deelnemers zelf. Ze brengen ingrediënten mee en bereiden samen een maaltijd. Daarbij worden recepten uitgewisseld, herinneringen opgehaald en nieuwe vriendschappen gesloten.

Bekijk een deel van het interview met mw. Pieter - Ogenia via Facebook

Wat Pieter-Ogenia als vrijwilliger het meest opvalt en tevens het werk als vrijwilliger zo speciaal maakt, is de verandering die ze bij mensen ziet. Veel ouderen die voor het eerst komen, zijn in het begin terughoudend. Sommigen zijn bang dat ze in een strak programma terechtkomen. Maar dat gevoel verdwijnt meestal snel. “Als ze thuis zitten hebben ze allerlei kwaaltjes. Maar zodra ze hier komen, hebben ze nergens last meer van”, lacht ze. “In de groep merken de ouderen dat hun ideeën welkom zijn. Ze voelen dat ze nog steeds iets kunnen bijdragen – op hun eigen tempo en naar eigen kunnen. Er zijn deelnemers die minder vaak naar de huisarts gaan en hebben weer levenslust,” aldus Pieter-Ogenia. 

Dat gevoel – dat je nodig bent en dat je kennis waarde heeft – kan een enorme impact hebben op iemands zelfbeeld. Mensen fleuren op. Ze gaan zich weer verzorgen. Sommigen nemen zelfs thuis en op andere manieren het voortouw. “Zo wilde een deelnemer graag dat er op donderdag poëzie werd voorgelezen,” vertelt Pieter-Ogenia. “Ze ging op zoek naar een oude bekende die vroeger gedichten schreef. Zo werd die band weer aangehaald en werd ook die persoon uit zijn isolement gehaald.”

De bijeenkomsten hebben overigens niet alleen impact op de ouderen zelf. “Mantelzorgers vertellen dat moeder ineens met nieuwe ideeën komt,” voegt Pieter-Ogenia aan toe. “Bijvoorbeeld om eens met de familie naar het strand te gaan, terwijl ze dat vroeger niet meer zou voorstellen.” Voor mantelzorgers betekent het dat ze weten dat hun ouder of familielid op donderdag in een veilige omgeving is. Dat geeft ruimte om zelf even op adem te komen en de teruggekeerde levenslust van de ouder maakt het allemaal veel mooier.

Intimiteit verandert, maar verdwijnt niet

De proactieve houding van Lanoy heeft ook een positieve invloed op het leven van zijn vrouw. Zijn vrouw, 75 jaar oud, heeft de afgelopen jaren verschillende gezondheidsproblemen gehad. Ze dialyseert en onderging tien jaar geleden een hartoperatie. Hoewel ze inmiddels weer sterker is, vraagt haar gezondheid nog steeds aandacht. Een kleine maar betekenisvolle activiteit is dat Lanoy zijn vrouw op de dagen dat ze niet dialyseert overal naartoe rijdt. Naar de supermarkt bijvoorbeeld, waar hij geduldig op haar wacht terwijl wij dit gesprek voeren. De manier waarop Lanoy voor zijn vrouw zorgt, en de manier waarop deelnemers van Huntu Grandi Den Mi Bario voor elkaar klaarstaan, is ook een vorm van intimiteit.

De behoefte aan nabijheid blijft namelijk bestaan, ook op latere leeftijd. Toch blijven intimiteit en seksualiteit onder ouderen vaak taboeonderwerpen. Zo geeft Pieter-Ogenia aan liever niet over het onderwerp te praten. Lanoy maakt een grapje over zijn twee broers die buiten het huwelijk zijn geboren, maar verder dan dat komt het gesprek niet.

Net zoals de manier waarop we contact maken met anderen verandert naarmate we ouder worden, verandert ook de vorm van intimiteit. Waar het vroeger misschien draaide om passie en seksualiteit, gaat het later vaker om zorg, aandacht en gezelschap. Toch blijkt uit gesprekken met verschillende bewoners van Fundashon Birgen di Rosario dat ook seksualiteit op latere leeftijd belangrijk kan blijven. Zo vertelt dhr. Whiteman dat hij nog seksueel actief is en daar nu anders van geniet dan vroeger. Ook een verzorger van Fundashon Birgen di Rosario bevestigt dat er plekken zijn waar bewoners onderling intiem contact zoeken.

Luister naar wat onze cliënten zelf over di onderwerp te zeggen hebben op Facebook

Kleine stappen met grote impact

De verhalen van Lanoy en Pieter-Ogenia laten zien dat verbonden blijven vaak begint met kleine stappen: een praatje bij de toko, een wekelijkse bijeenkomst of een gezamenlijke maaltijd. Door deze kleine momenten halen ouderen elkaar uit het isolement. Het moge duidelijk zijn dat we als maatschappij nog hard moeten werken aan het tegengaan van eenzaamheid en het bespreekbaar maken van taboeonderwerpen zoals seksualiteit onder ouderen. Ook in dat opzicht beginnen veranderingen vaak met kleine stappen. Fundashon Birgen di Rosario zette een eerste stap door een lezing te organiseren over eenzaamheid, intimiteit en seksualiteit onder ouderen op 26 maart 2026 en zal komende tijd nog meer stappen blijven maken.

Soms begint verbinding simpelweg bij een bijeenkomst, waar een kort gesprek ontstaat tussen twee mensen die elkaar misschien nog maar net kennen. En precies daar begint vaak iets nieuws.