E realidat skondí: tokante deskuido i maltrato di hende grandi
Danki na diferente inisiativa e último añanan, manera instalashon di e grupo di tarea pa bienestar di Grandinan Taakgroep Ouderenwelzijn na 2024, mas i mas ta papiando na Kòrsou di embehesimentu. Sifranan di Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) a kombensé nos ku e kantidat di 60+ di nos poblashon ta awor 34%. Na 2025 CBS a mustra nos di forma kla dor di hasi pobresa skondí serka e populashon di grandinan visibel. Mas ku 41% di hende grandi na Kòrsou tin solamente penshun di behes (AOV) komo entrada i durante e aña ei algun mil a bini aserka. E penshun di behes máksimo tabata enserá un suma di masoménos 860 florin pa luna. Bou di preshon sosial grandi, gobièrnu anteriormente e aña aki a hasié 1.000 florin pa luna. Pero e montante aki tambe no ta yega i ta keda hopi mas abou ku e skal mas abou di sueldo mínimo di 1.300 florin pa luna. Ademas un parti di hende grandi ku mester lora ku penshun di behes no tin derecho riba e suma kompletu, pasobra nan a biba un periodo den eksterior. Hústamente aya nan a haña hopi konosementu i eksperensia di kua nos komo isla a probechá añanan largu.
Nos ta papia mas i mas tokante e preshon riba kuido i e gastunan kresiente di provishonnan sosial. Nos ta papia tokante skarsedat di bibiendanan adekuá i institushonnan di kuido pa hende grandi. Nos ta mira ku sintimentu miksto ora ku Inspekshon di Salubridat Públiko bolbe sera un kas di hende grandi pa motibu di situashonnan deplorabel. Di un banda nos ta aploudí e akshonnan aki. Di otro banda nos ta puntra nos mes ken ta bai tuma e kuido over pa e grandinan ku debí na esaki ta pèrdè nan lugá di biba. De bes en kuando nos ta referí na kuidadónan di hende grandi ku sin muchu sosten di komunidat ta purba kombiná nan trabou, famia i kuido.
Ta trata aki di kombersashonnan importante, pero bou di superfisie ta biba un otro tópiko riba kua nos komo komunidat kasi no ta papia abiertamente, esta deskuido i maltrato di hende grandi.
Un tópiko tabú
Na tur parti di mundu ta trata pa evitá mas tantu posibel e tópiko di deskuido i maltrato di hende grandi, miéntras ku e ta toka e gruponan mas vulnerabel i tin un impakto ekonómiko i sosial grandi riba komunidat. Afortunadamente algun grupo di foko, manera mucha i hende muhé, ta haña mundialmente kada bes mas atenshon. Manera e debate rondo di feminisidio na Hulanda. Hende grandinan en kambio ku frekuensia ta keda den sombra. Segun Organisashon Mundial di Salubridat (World Health Organization - WHO) , ún riba seis hende grandi ta víktima di deskuido severo i/òf maltrato. Ora ku nos tradusí e sifranan aki pa Kòrsou, ta surgi un imágen konfrontante. Ku un poblashon di masoménos 158.000 habitante i segun kálkulo riba 54.000 hende di 60 aña òf mas, esaki lo nifiká ku masoménos 9.000 hende grandi tabata (òf ketu bai ta) víktima di un forma di maltrato òf abandono. Den un komunidat chikitu manera Kòrsou, nos no por papia di statistik; ta bai tokante bo bisiña kerí di e tempu di bo hubentut, bo maestro di skol di ántes òf asta bo welo- ku welanan.
Maltrato ta mas ku violensia físiko
Ora ku tende e palabra maltrato mayoria hende ta pensa riba violensia físiko: dal, skòp, pusha, choka, gara òf otro akto ku ta kondusí na leshon físiko. Tin bes ta pensa tambe riba abusu seksual, unda aktonan seksual ta tuma lugá sin aprobashon boluntario di e víktima. Ámbos forma ta grave. Tòg maltrato, i pues tambe maltrato di hende grandi, konosé hopi mas otro forma ku ta ménos visibel, pero ku tambe por tin konsekuensia devastador. Maltrato síkiko òf emoshonal ta enserá humiashon, intimidashon, menasa, eksklushon, manipulashon i kontinuamente denigrá un persona. Mundialmente esaki ta e forma di maltrato mas komun, pero na mes momentu e forma ménos visibel di maltrato. Banda di esaki por rekonosé maluso finansiero komo un forma di maltrato. Pensa riba ladronisia di plaka òf hoya, froude ku bankomátiko, maluso di apoderashon òf ponementu di hende grandi bou di preshon pa adaptá tèstamènt. Hústamente hende grandinan ku retroseso kognitivo ta partikularmente vulnerabel.
Banda di esaki deskuido grave ta enserá: strukturalmente keda sin duna kuido nesesario, alimentashon, remedi, higiena, tratamentu médiko òf sosten sosial. Deskuido por ta pasivo, por ehèmpel ora ku e kuidadó di e hende grandi bira sobrekargá i no ta den posishon mas pa duna sufisiente kuido.
Pa kompronde mas tokante maltrato, mira i skucha e splikashon di nos trahadó sosial aki.
Invisibel ta nifiká insolushonabel
No ta simpel pa por indiká e kousanan di deskuido grave i maltrato di hende grandi. Naturalmente mala fe ta hunga un ròl den algun kaso. WHO ta indiká entre otro diskriminashon di edat komo faktor importante. Pero deskuido grave por surgi tambe pa motibu ku e outor mes ta bira víktima di un sistema ku ta kai kòrtiku. Pensa riba e kuidadó informal di e hende grandi ku no por atendé mas ku e kuido i ku pa e motibu aki ta kuminsá deskuidá e persona. Òf e kuidadó ku sin e entrenamentu i medionan adekuá mester kuida e hende grandi ku diferente enfermedat kompliká òf problemanan di komportashon i no tin kontròl mas riba su emoshonnan. Hopi hende grandi ku ta víktima di deskuido òf maltrato ta dependiente di nan kuidadó. Tin di nan ku tin limitashonnan kognitivo òf demensia. Otronan no tin kurashi pa papia debí na miedu di reprasaya òf temor pa pèrdè e tiki sosten ku nan tin ainda. Dor di esaki un parti grandi di e problemátika ta keda invisibel i ku esaki insolushonabel.
Ta bien posibel ku un parti importante di deskuido i maltrato di hende grandi na Kòrsou ta bini for di un sistema ku no por soportá e preshon kresiente. Nos tin añanan kaba ta papia tokante e konsekuensianan di embehesimentu, pero promé ku por desaroyá solushonnan struktural, hopi dje tópikonan aki ta disparsé den fondo. Hende ta biba mas largu ku nunka anterior, pero ta pasa tambe mas aña ku enfermedat króniko, limitashonnan físiko, demensia i otro problemanan kompleho di salú. E demanda pa kuido ta subi mas lihé ku nos kapasidat pa duna e kuido ei. Hústamente bou di e sorto di sirkunstansianan aki e riesgo riba deskuido i maltrato ta oumentá.
Loke ta hasi e tópiko aki èkstra difísil ta ku nos ta suponé ku deskuido i maltrato no ta sosodé solamente den esfera privá, pero tambe dentro di institushonnan di kuido. Segun datonan di WHO, mundialmente masoménos dos tersera parti di dunadónan di kuido i institushonnan ta reportá ku aña pasá nan mes a okashoná òf nan tabata testigu di un forma di maltrato di hende grandi. Ku frekuensia ta trata di violensia físiko, pero tambe deskuido grave, maltrato físiko, eksplotashon finansiero i abusu seksual.
Institushonnan di kuido na Kòrsou sin duda lo rekonosé e imágennan aki pa medio di kehonan ku nan ta haña, i ta purba ku medionan limitá pa solushoná e tipo di situashonnan aki. Dor di pidi e dunadó di kuido pa ta èkstra alerta òf pa intermediá entre miembronan di famia, ora ku esun ku ta kometé e echo ta un miembro di famia. Òf dor di tuma medida disiplinario, si e outor ta un trahadó. Ministerio di Salubridat, Medioambiente i Naturalesa ta ehersé supervishon riba institushonnan i kasnan di hende grandi i ta intervení atrabes di Inspekshon di Salubridat. Pero e seramentu di un institushon òf kas di hende grandi pa motibu di situashonnan ku no ta seif, na mes momentu ta trese kuné un problema di kolokashon pa kua e institushonnan eksistente di kuido no por duna akohida fásil. Miembronan di famia ta purba skapa loke por skapa ainda, miéntras ku Ministerio di Desaroyo Sosial, Labor i Bienestar ta kontribuí pa medio di, unda ta posibel pa riba indikashon sosial, pone e hende grandi den un institushon. Nos tur ta hasi nos bèst pa paga e kandelanan di mas grandi, miéntras ku e kousanan real i e tamaño di e problema ta keda skondí pa gran parti. Na medida ku Kòrsou ta embehesé, esaki ta bira un problema ku nos no por pèrmití nos mes mas pa no hasi kaso di dje.
Maltrato di grandinan no ta un asuntu privá
Pa e víktima deskuido i maltrato hopi biaha ta kondusí na leshon físiko, pèrdida di independensia, daño finansiero, depreshon, miedu, isolamentu sosial i troumanan duradero. Pero e konsekuensianan ta bai mas leu ku e víktima mes. Kuidadónan di hende grandi i nan famianan tambe ta karga e konsekuensianan. Institushonnan di kuido ta haña nan mes konfrontá ku esaki. I e problema no ta limitá su mes na e sektor di kuido di hende grandi. Si e outor ta un miembro di famia, hopi biaha otro miembronan di famia ta haña tareanan di kuido èkstra. Ora ku e insidente sosodé dentro di un institushon di kuido, e famia no solamente ta haña tareanan di kuido èkstra, pero por haña su mes tambe ku proseduranan hurídiko. E proseduranan aki ta kosta tempu, plaka i energia i ta engrandesé na mes momentu e preshon riba un sistema di derecho ku ta konfrontando preshon haltu di trabou kaba.
Banda di esaki e rekuperashon di grandinan generalmente ta bai mas pokopoko. Revalidashon ta tuma mas tempu, mas kuido médiko i mas sosten. Esaki ta pone ku e preshon riba hòspital i otro proveedornan di kuido ta oumentá, manera riba sikólogo, trahadó sosial i fisioterapista. Preshon di trabou dentro i pafó di e sektor di kuido ta kondusí na sobrekargo emoshonal mas grandi den famia, mas strès na trabou, sifranan di ousensia na trabou mas haltu debí na enfermedat i mas sobrekargo riba provishonnan sosial. Esaki ta kousa un reakshon di kadena ku ta yega mas leu ku solamente ún víktima.
Problema kompleho ta pidi pa mas ku un solushon
Lo ta dushi si nos tin datonan konkreto, di manera ku nos por a sa presis na unda nos mester buska e solushon. Mas dushi ta si nos por a indiká un solushon kla pa e problemátika aki: por ehèmpel traha mas institushonnan di kuido. Pero asta den un eksplorashon global di e kousanan i posibel solushonnan, pronto ta bira opvio ku aki ta trata di un problema kompleho ku diferente kousa ku ta eksigí diferente solushon.
Laga nos skohe pa duna e kuidadónan di hende grandi un kompensashon, di manera ku mas hende ta tene nan grandinan mas tantu tempu na kas. Hopi kuidadó informal ta kombiná un empleo ‘fulltime’ ku kuido di un hende grandi, nan partner i nan yunan. E peso emoshonal ta enorme. I esaki miéntras ku kuidadónan di hende grandi kasi no ta haña sosten riba tereno emoshonal. Dunadónan di trabou hopi biaha ta duna fleksibilidat limitá i kuido temporal profeshonal ta skars. Na momentu ku hende ta hopi tempu bou di preshon, sin sosten, sin momentunan di sosiegu i sin abilidat pa atendé ku situashonnan kompleho di kuido, e chèns ta oumentá ku frustrashon ta resultá den deskuido òf asta maltrato di hende grandi. Pero otronan den famia tambe ta sufri bou di esaki.
Pone ku nos ta skohe pa invertí den institushonnan di kuido i pa hasi kuido profeshonal aksesibel pa tur esnan ku tin nesesidat di kuido. Mas kama no ta nifiká outomátikamente ménos insidente di deskuido i maltrato. Pues dentro di institushonnan tin faktornan struktural ta hunga un ròl, manera falta di personal, preshon di trabou haltu, nesesidatnan mas kompleho di kuido i insufisiente entrenamentu den demensia, problemanan di komportashon i enfermedatnan sikiátriko.
Na momentu ku hendenan i sistemanan resultá sobrekargá, e riesgo di kometé eror, deskuido i komportashon ku ta surpasá límite, ta oumentá. Esaki no ta nifiká ku por hustifiká e tiponan aki di deskuido i maltrato. Sí e ta yuda nos komprondé dikon prevenshon ta konsistí di mas ku solamente supervishon severo i finansa èkstra.
Kiko nos por hasi?
Deskuido i maltrato di hende grandi no ta kestionnan privá, pero problemanan sosial di un komunidat. Den un komunidat kaminda kasi no tin espasio pa provishonnan sosial èkstra, unda preshon riba e sistema di derecho i kuido ta grandi kaba i unda ekonomia ta limitá na embergadura, e gastunan adishonal aki finalmente lo ta e gota ku ta pone e hèmber bota. No ta eksistí solushon simpel.
Pero esaki no ta kita ku nos por tuma sierto pasonan. Nos konosé resultado di investigashonnan di otro paisnan. Nos ta rekonosé hopi di e problemanan aki i nos ta mira konsekuensianan komparabel rondó di nos. Esaki ta duna motibu pa suponé ku deskuido di hende grandi i maltrato ta sosodé mas tantu tambe na Kòrsou ku nos ta pensa i e tin diferente kousa. Nos por usa e investigashonnan aki komo punto di salida. I hasi investigashon lokal dirigí. Asina nos no ta reakshoná riba insidente, pero nos ta bai direkshon di desaroyá maneho struktural.
Nos lo por traha huntu di un forma mihó tambe. Dunadónan di trabou ku ta palabrá pa posishoná nan mes mas fleksibel frente kuidadónan di hende grandi. Bankonan ku ta yuda famianan ku señalamentu di transakshonnan sospechoso riba kuentanan bankario di hende grandi. Dentro di kuido timnan multidisiplinario por koperá ku otro pa sostené otro ku kompartimentu di konosementu. Médiko- i paramédikonan por paga tinu mihó riba señalnan di deskuido i maltrato i seguidamente aktua adekuadamente.
Plaka ta keda un tema. Falta di konosementu tambe. Tòg tin un paso ku nos komo komunidat por tuma for di awe kaba: hiba e kombersashon, pone e relashonnan i mira mas leu. Algun aña pasá e grupo di tarea pa bienestar di grandinan a dal un paso importante dor di pone e retonan di embehesimentu riba agènda. E trabou aki meresé un kontinuashon. Deskuido i maltrato di hende grandi no ta konsekuensia iremisibel di embehesimentu i nos mester tin kurashi pa papia riba kos ku muchu largu no a papia riba dje.
Bo ke tuma parti na e kombersashon? Kompartí e artíkulo aki ku bo amigunan i famia i buska huntu informashon èkstra riba Internèt.
Nos ta kompartí algun lenk práktiko:
- Mas tokante maltrato di hende grandi di WHO
- Mas tokante maltrato di hende grandi dentro di institushonnan
- Lesa kon Boneiru ta trata ku e tópiko aki



