Embehesimentu ta rou: pèrdida, luto i resiliensia emoshonal
Hopi biaha ta aserká embehesimentu for di perspektiva práktiko òf médiko: kon nos ta alkansá nos sentenario (100 aña) den kondishon vital? Un pregunta importante na kua nos a para ketu den e artikulo aki. Na mes momentu no ta bai solamente pa e añanan ku ta bini aserka i kon bo ta biba, pero hústamente tambe pa loke ta disparsé poko poko, tin biaha kasi sin ku esaki ta notabel. Kaminda tin pèrdida, tin outomatikamente un proseso di rou. Pero kiko ta rou presis? Bo por rou tambe ora ta trata di un proseso natural manera embehesimentu? Durante un charla dia 25 di sèptèmber 2025, Irodice Cijntje-Copra, sikólogo ku eksperensia den dunamentu di guia na empleado i hende grandi di Fundashon Birgen di Rosario, a atendé e tema aki den forma skèrpi: bira grandi ta un akumulashon di pèrdida i relatá na esaki tin un proseso di rou. Esaki ta algu normal i bo por pasa aden basta bo sa kiko bo por spera i kon pa atendé.
Mira i skucha e diskurso di sra. Cijntje - Copra via nos Facebook!
Den nos komunidat, hopi biaha, ta relashoná luto solamente na fayesimentu. Tin diferente ritual mará na esaki: bo mester bisti paña pretu, parti sigá, laba man etsetera. Durante e charla sra. Cijntje-Copra a splika ku no mester konfundí luto ku e ritualnan aki. Ritual por sostené e proseso di rou, pero luto mes ta un proseso ku ta start outomátikamente. Rou ta kuminsá ku un pèrdida; algu ku bo tabatin – òf a kere di tabatin – i ku ta disparsé. E pèrdida aki por ta abrupto, pero pèrdida por tuma lugá gradualmente tambe.
Rou ta kuminsa ku pèrdida
E proseso di embehesimentu ta kai den e último kategoría aki. “Bo no ta bira bieu di un dia pa otro”, Magdalène Ng (68), penshonado i presente na e charla di señorfa Cijntje-Copra, ta konta. “Bo ta ripar’é den kosnan di tur dia. Loke tabata normal un dia, no ta algu di mes mas.” Bira grandi no ta un akontesimentu troumátiko ku ta pasa bo di un dia pa otro. Ta un proseso den kua elementonan familiar ta disparsé poko poko - tin biaha sin ku bo ta ripará - for di bo bida. I esaki ta sosodé mas trempan ku nos ta pensa. Asina bo ta tende regularmente ku un hende nunka tabatin mester di un brel di bista, pero banda di 40 aña, diripiente e mester di brel – un momentu konfrontante sigur sigur.
Segun añanan ta transkurí, e pèrdidanan ta akumulá. “Mi ta un persona kreativo i ta gusta hasi obra di man i lesa buki. Semper mi tabata esun ku tabata kuida otro hende. Loke mi tabata haña enormemente difísil, tabata di atmití ku mi bista tabata bai atras i ku mi a bira dependiente di otro. Ainda mi ta kòrda e promé biaha ku mi a pidi mi yu muhé pa hiba mi dòkter”, señora Ng ta konta. A sigui mas bishita na dòkter di bista, entre kua trayektonan médiko den eksterior, ku finalmente a kondusí na e diagnóstiko di lòsmentu di retina debí na biehes. “E diagnóstiko i e proseso rondó di esaki tabatin un impakto enorme – tantu físiko komo emoshonal. Mi no por a bai dòkter riba mi mes mas i biahamentu mi so a trese hopi insiguridat kuné. A konfrontá mi ku e posibilidat real ku lo mi no por a hasi mi hòbinan mas den futuro,” señora Ng ta agregá.
E ehèmpel di señora Ng ta ilustrá e proseso di embehesimentu hopi bon: e kurpa ta kambia i e mente mester adaptá huntu ku esaki. E formanan di pèrdida den e fase aki di bida ta bastante: pèrdida di independensia, e konfiansa deskresiente den e propio kurpa i\òf mente i e desaparishon di kontaktonan sosial. Banda di esaki ta bini aserka e pèrdida di perspektiva den bida: e konsiensia ku fin di bida ta aserkando. Yunan adulto, ku mes ta birando mas grandi, tambe ta eksperensiá e proseso di luto. Ta kuminsa ripará ku mama no tin energia mas pa semanalmente tira bista riba e muchanan, poniendo ku salimentu anochi ku bo partner ta bira ménos biaha posibel. Pèrdida di independensia, pero tambe pèrdida di e imágen di e mayor ku tabata un pilá di sosten pa e yu - hasta komo adulto. “Mi mester a siña di aseptá yudansa di mi yunan. Esaki tabata doloroso, ma na mes momentu un aseptashon fòrsá ku di awor pa dilanti kosnan mester bai otro. I pa nan tabata sinti komo sifuera porfin nan por a hasi algu pa mi”, segun señora Ng. E ròlnan a kambia. Esaki por ta kompliká, sigur ora ku e relashon mayor-yu tabata kompleho kaba.
Kurpa i mente ta rou
E proseso di luto ta kana outomátikamente i tin impakto riba mas nivel. Hende por sinti su mes konfuso, ku problema di konsentrashon, ku drumimentu i retiru for di kontaktonan sosial. Komo ku asina tantu energia emoshonal i mental ta bai na e pèrdida, hopi biaha kuido propio tambe ta bai atras. Den e sentido ei luto ta nifiká strès. Den sikología hopi biaha ta papia di sinku te shete fase di rou – di parálisis i negashon te rabia, kulpa, depreshon i finalmente aseptashon. No tur hende ta dal e pasonan aki den mésun sekuensia òf intensidat. “No ta un ‘checklist’”, sra. Cijntje-Copra ta enfatisá den su diskurso. “Aseptashon no ta nifiká ku e tristesa a bai. E ta nifiká ku mentalmente bo ta konektá atrobe na e realidat.”
Sinta, pero no stoba aden
Ta importante pa komprondé ku luto no ta un eskoho. Loke sí nos tin influensia ariba, ta kon nos ta dil ku proseso di luto. Luto no ta laga fòrsa su mes, pero hústamente ta pidi espasio. No lihé di mas, pero tampoko no keda kologá den e situashon sin fin. Sra. Cijntje-Copra ta resumié korektamente: “Sinta, pero no stoba aden.”
Luto ta otro pa tur hende i e esensia ta pa deskubrí loke ta traha pa bo. Ritual ta hunga un ròl importante den nos kultura ora di pèrdida i luto. Nan ta marka traspaso i ta duna sentido, pero nan por stagna e proseso tambe, ora ku imponé nan. Asina por reklamá bo, si despues di pèrdida di un ser kerí bo no bisti na pretu òf si bo partisipá na marcha di karnaval, na lugá di pasa den e proseso di rou tras di porta será. Ritual ta sostené òf stagna, pero no ta tuma e proseso over. “Un ritual ta traha solamente si e ta kuadra pa e persona ei”, sra. Cijntje-Copra a bisa. “No ta bai pa e forma, sino pa e nifikashon.” No tin un manera korekto pa tene rou – sí unu personal. P’esei ta bale la pena pa rou aktivamente: konsientemente krea espasio pa loke ta presentá, na lugá di ignorá a situashon.
Rou nos ta hasi huntu
Luto hopi biaha ta trese un skala di sintimentu kuné. Den e periodo ei e hende hopi biaha ta bai reevaluá otro aspektonan di su bida. E pèrdida di un mayor komo pilá di sosten por pone pregunta surgi tokante trabou, eskoho òf prioridat serka e yu adulto. Niun hende no por rou pa bo, pero sigur bo no mester hasié bo so. Kompartí ta aliviá e peso i ta sostené e proseso. I pa esaki bo no mester bati mesora na porta di un sikólogo. Hústamente den e proseso di luto di embehesimentu tin mas persona ku ta eksperensiá luto i esaki ta hasi roumentu huntu mas balioso. Por ehèmpel, un mayor y su yu adulto por kombersá habrí tokante nan eksperensia i asina hústamente krese bai na otro. Na mes momentu ta un realidat ku hopi hende na Kòrsou atrabes di añanan a mira nan ret sosial bira mas chikí. Tin biaha yunan ta biba den eksterior, lokual ta pone ku e karakter di e relashon ta kambia. Esaki ta pone ku por bira mas difísil pa haña un hende ku ken bo por kompartí bo fèrdrit.
Sra. Chanda Janzen, hefe di trahadó sosial i pasadia na Fundashon Birgen di Rosario, ta splika: “Tin biá si tin ún persona ku ta komprondé un parti di bo tristesa, ya ta sufisiente pa pone bo sinti bo mes ménos so.” Dentro di Fundashon Birgen di Rosario tin diferente posibilidat pa hende grandi topa ku hende den mésun situashon. Por ehèmpel pa medio di pasadia kaminda ta entamá aktividatnan huntu. Banda di esaki ‘Huntu Grandi Den Mi Bario’, un inisiativa pa grandinan ku ta biba na kas, ta ofresé semanalmente riba djaweps e posibilidat pa grandinan bini huntu. E luna aki lo tin un dia habrí pa grandinan por eksperesiá e ambiente. E luna aki tin un grupo di charla, intenshoná spesialmente pa grandinan i kuidadónan ku ke bai den kombersashon tokante temanan ku ta toka direktamente e proseso di luto en konekshon ku embehesimentu. “Nos ta ripará ku generalmente tin aktividat rekreativo riba nos isla, pero ku e grandinan tin tambe nesesidat di espasio pa kombersashon mas difísil”, sra. Janzen ta agregá.
Resiliensia emoshonal
Ora ku rou ta stagna, e proseso ta bira problemátiko. “Un bon momentu pa para ketu na e proseso di rou ta despues di mas o ménos tres luna”, segun sra. Cijntje-Copra. “E emoshonnan ta ménos intenso i ménos frekuente? Bo por karga e tristesa?” Si tin moveshon, e ora ei ta bon i den esaki resiliensia emoshonal ta yuda. Esaki no ta sintá den evitá doló, pero e kapasidat pa dil kuné. Esaki ta pidi pa un balansa: sinti sin keda pegá den dje, mira padilanti sin nenga e pèrdida. Ritual por duna sosten, tanten nan tin sentido pa bo i kuido propio no ta luho, pero un pre-kondishon. “Na sierto momentu ta bolbe bini espasio pa kos bunita den bida”, sra. Ng ta afirmá. “Mi ta siñando ‘braille’ pa si akaso ku mi pèrde mi bista. Tabata dushi pa despues di tantu tempu siña algu nobo atrobe. Pa mi sorpresa, stòp di kore outo no tabata un pèrdida real. Awor regularmente mi ta kana bai botika òf supermerkado. Mi ta sinti mi hústamente mas vital dor di esaki i ta disfrutá di e pida independensia aki.”
Kompartí ku nos
Biramentu grandi ta eksigí tempu i kurashi. No pa evitá pèrdida, sino pa mir’é i eksperensié – i sigui biba en konekshon ku bo mes i ku otro.
Keda pendiente pa nos dia habrí di "Huntu Grandi den Mi Bario", pero no lubida pa inskribí pa dia 19 di febrüari 2026 bo tei presente na e grupo di charla, guiá pa nos trahadónan sosial i intenshoná pa nos grandinan i nan dunadónan di kuido. Ta un okashon pa duna palabra na loke hopi biaha ta keda tabú i pa deskubrí ku bo no ta bo so den e poseso di embehesimentu.

