Golven van herinneringen: over oogsten, maaltijdbeleving en ouderenwelzijn

April staat ieder jaar in het teken van het oogstfeest Seú. Ook binnen Fundashon Birgen di Rosario leven we vanaf het nieuwe jaar toe naar deze bijzondere periode. Elk jaar werkt de hele organisatie, samen met haar bewoners en cliënten van de dagopvang, maandenlang aan kostuums en versieringen voor de Parada Kultural – een kleurrijke en nadrukkelijk inclusieve optocht in het teken van het traditionele oogstfeest Seú. Het is een periode van verbinding en een moment om te laten zien hoe waardevol het is om niet alleen geld, maar vooral ook aandacht te investeren in het welzijn en levensplezier van ouderen. Tegelijkertijd gaat het om meer dan landbouw, erkenning en verbinding alleen.

Wat ooit klein begon, is door zorg en toewijding uitgegroeid tot een cultureel fenomeen. Dat proces weerspiegelt zich ook in het ouder worden. Onze ouderen hebben een leven achter zich waarin zij hebben bijgedragen aan de samenleving zoals wij die vandaag kennen. Dat verdient waardering en zorg. De energie die deze periode draagt – en zelfs de lekkere arepa di pampuna die de ouderen tijdens de parade op de been houdt – ontstaat op een minder zichtbare plek: in de centrale keuken van Richardushuis.

Elke dag feest

De dag begint in de keuken van het Richardushuis – de locatie van Fundashon Birgen di Rosario in Sta. Rosa – al vroeg. Om zes uur ’s ochtends staan de eerste pannen op het vuur. Onder leiding van hoofd keuken, Sake de Jong, wordt er met een team van negen collega’s dagelijks gekookt voor ruim 400 ouderen. Koken voor ouderen in een instelling is iets heel anders dan thuis een maaltijd bereiden. “De uitdaging is om met beperkte middelen een gezonde én smakelijke maaltijd te serveren in een schone omgeving en dit op zo’n manier dat eten een feestje wordt. Onze ouderen hebben dat verdiend,” aldus De Jong, die na zijn werk in het ziekenhuis op zowel Bonaire als Curaçao bewust voor de ouderenzorg heeft gekozen. Koken voor ouderen gaat namelijk veel verder dan wat er op het bord ligt. Naarmate men ouder wordt, kan de eetlust afnemen, veranderen smaak en reuk, en wordt koken – afhankelijk van de persoonlijke situatie – minder vanzelfsprekend. Voor mensen die nog thuis wonen, is voeding vaak één van de eerste signalen van achteruitgang. Boodschappen doen kost meer moeite, en alleen koken is minder aantrekkelijk. Dat geldt des te meer voor ouderen in een zorginstelling. De maaltijd is dan niet alleen voeding, maar ook een signaal van welzijn, een moment van ontmoeting én een bron van herinneringen.

“Voor mij persoonlijk moet de maaltijd het hoogtepunt van de dag zijn—iets waar je naar uitkijkt en waar je je op verheugt: een feestje,” aldus De Jong. Voor veel bewoners is de maaltijd inderdaad het moment van de dag waarnaar wordt uitgekeken. Soms zitten mensen al een half uur van tevoren klaar. “Natuurlijk zijn er ook mensen die een keer minder goed eten. Dat is niet erg, want iedereen vindt wel eens iets niet lekker. Wanneer dit vaker voorkomt, gaan wij in gesprek met de cliënt. Dit levert waardevolle informatie op. Soms heeft een verminderde eetlust ook te maken met ouderdom of medicijngebruik. Wij houden dit goed in de gaten en koppelen het terug aan de zorg, zodat zij de oorzaak kunnen achterhalen.”  

Herinneringen op een bord

Wat opvalt in de keuken, is dat bewoners niet per se vragen om luxe gerechten. “Eten roept herinneringen op. Cliënten vertellen vaak over vroeger: over een pan die de hele dag op laag vuur stond te sudderen en de geur die daarbij hoorde. Eten is emotie en een goede maaltijd brengt die herinneringen terug,” zegt Sake. De huidige generatie is opgegroeid met de kushina kriyoyo — gerechten bereid zonder recepten op papier, maar vanuit kennis en ervaring die van generatie op generatie werd doorgegeven. Koken voor grote groepen ouderen brengt echter ook beperkingen met zich mee. “Er is één gerecht dat vrijwel iedereen lekker vindt, namelijk banana hasá. Dit gerecht kan altijd op het menu staan. Toch is het belangrijk om te beseffen dat de bakbanaan eigenlijk een zetmeelproduct is en geen groente. Voor mensen met diabetes is dat  bijvoorbeeld niet ideaal.” Naarmate mensen ouder worden, blijven zoete en zoute smaken vaak het meest herkenbaar. Tegelijkertijd vragen gezondheidsproblemen — zoals diabetes, hoge bloeddruk en nierproblemen — juist om terughoudendheid met zout en suiker. Dat betekent dat smaken soms neutraler moeten worden gehouden, wat niet altijd aansluit bij de herinnering aan vroeger. Het vraagt om creativiteit in de keuken: werken met kruiden, geur en textuur om toch een rijke smaakbeleving te creëren. Ook presentatie speelt een belangrijke rol. Kleine details — een mooi bord, een tafelkleed, een prettige omgeving — kunnen het verschil maken tussen eten omdat het moet en eten omdat het prettig is. En precies daar sluit een bijzonder nieuw project binnen het Richardushuis op aan.

Wanneer woorden verdwijnen, blijven de zintuigen

Naast de meer zelfstandige ouderen, die vaak bij de ingang van het Richardushuis zitten en met wie je bij binnenkomst een praatje kunt maken, verblijft op deze locatie ook een groep bewoners die zeer zorgbehoevend is door vergevorderde cognitieve en/of fysieke achteruitgang. Voor deze groep wordt binnenkort een bijzonder project gerealiseerd: Karisia di olanan di rekuerdo — golven van herinneringen. In de kleine eetzaal komen dagelijks zo’n dertig bewoners samen, van wie velen zich niet meer verbaal kunnen uitdrukken. Toch blijft de behoefte aan verbinding, herkenning en nabijheid bestaan. Dit project speelt daarop in. Dankzij fondsen van IBBxAmarte zal een grote muurschildering van bekende lokale kunstenaar Garrick Marchena de ruimte omtoveren in een herkenbare Curaçaose scène met een rustige kustlijn, vissersboten en een open horizon. Tijdens de maaltijden worden zachte natuurgeluiden afgespeeld, waardoor in combinatie met de lokale gerechten die vanuit de keuken worden geserveerd, een omgeving wordt gecreëerd waarin beeld, geluid en smaak samenkomen. Het doel is niet om iets nieuws toe te voegen, maar juist om iets vertrouwds terug te brengen, namelijk herkenning en geborgenheid. Zelfs wanneer iemand niet meer kan verwoorden wat hij of zij ervaart, kan een gedeeld moment de band tussen de oudere en zijn verzorger, mantelzorger of naaste versterken.

Ouderdom is een oogstfeest

Het oogstfeest herinnert ons eraan dat wat we oogsten, ooit is gezaaid. Wat ooit begon als een kleine optocht, is uitgegroeid tot de Parada Kultural met meer dan 450 deelnemers van drie zorginstellingen, begeleid door zeven bands en dj’s. Het jongetje of meisje van toen zit nu aan tafel binnen Fundashon Birgen di Rosario met een heel leven achter zich. Ouderen die hebben gewerkt, kinderen hebben opgevoed en hun eigen bijdrage hebben geleverd aan de samenleving die wij nu kennen. Wanneer een met zorg en aandacht bereide maaltijd in een rustige en prettige omgeving wordt geserveerd, gaat het niet langer alleen om eten om te leven. Het gaat om eten om het leven te herinneren. Het oogstfeest vindt dan ook niet slechts één keer per jaar plaats. Het gebeurt elke dag opnieuw — aan tafel, met een maaltijd die met liefde is bereid.