Zonanan blou (‘Blue Zones’) ta lugánan na mundu na unda hende no solamente ta yega edat nan haltu, pero ta bira grandi vital. Nos ta pensa mesora riba regionnan manera Hapon, Italia òf Gresia, na unda hendenan diariamente ta kana trankil distansianan largu, ta kome hopi piská fresku i bèrdura, i ta ketu bai kontribuí na nan komunidat. Danki na progreso enorme den siensia médiko i un komprenshon mas mihó di kiko e kurpa realmente mester, alkansá 100 aña di edat ta mas realista ku nunka. I tòg, ora ku nos habri korant na Kòrsou, òf pasa riba media sosial, nos ta ripará ku e promedio yu di Kòrsou – anke kon alkansabel e 100 aña ta – no tur biaha ta logra yega e edat aki den e sirkunstansianan di mas vital. Pakiko?
“Bira grandi vital ta drai rònt di hopi mas ku solamente algun bon intenshon den yanüari, ku ora ku temporada di karnaval yega atrobe nos a lubidá. E ta eksigí un estilo di bida ku ta brasa diferente pilá: alimentashon, moveshon, spiritualidat, salú mental i dunamentu di sentido”, segun Rob de Lannoy, internista i presidente di ‘Konseho Maneho di Grandinan’ (‘Raad voor Ouderenbeleid’). Den su ròl na ‘Konseho Maneho di Grandinan’, señor de Lannoy ta purba trese e diferente partnernan interesá den kuido di grandi huntu, pa for di e sektor aki, ku sosten di gobièrnu, realisá inisiativa ku finalmente lo kontribuí pa un poblashon salú i vital na Kòrsou.
“Komo individuo bo por hasi enormemente hopi, pero bo ambiente tambe ta hunga un ròl grandi. P’esei e no ta solamente un reto personal, pero e mester ta hustamente un ambishon nashonal pa lucha pa yega na un poblashon mas salú i vital. I ainda nos no a rèp niun palabra mes tokante e bentahanan ekonómiko pa pais.”
Pero kon bo ta sòru komo individuo pa bo bira grandi vital? E artíkulo prinsipal den e edishon spesial di ‘New Scientist’ di sèptèmber 2025, “How to live to 100 and enjoy getting there”, ta brinda un bista kla i aksesibel di kiko siensia moderno ta siña nos tokante bira grandi vital. Den e blogpost aki nos ta tira lus riba e ideanan importante den e artíkulo i ta kompartí tep práktiko ku bo – sin importá bo edat – ku bo por apliká awe mes, pa despues disfrutá na un manera vital i enérgiko di bo behes.
Move ta bon pa bo kurpa
Nos ta kuminsá aña hopi biaha ku e intenshon pa hasi deporte. Hopi di nos ku entusiasmo ta tuma un abono na un gym, pero nos tin problema pa efektivamente bai tambe. I si e logra mes, e motivashon ta disparsé hopi biá despues di algun seshon. Otronan ta kuminsá ku asina tantu fanatismo ku despues di poko nan fòrsa nan mes. Moveshon ta salú, pero e ta drai spesialmente pa e frekuensia korekto i e tipo di moveshon apropiá. I konsistensia ta di importansia krusial aki.
Arthur Curiel (79), dosente di gemnastik tempu ku e tabata yòn i awor ta coach di moveshon pa hende grandi, sa tur kos di esaki. “Moveshon ta enberdat importante, tantu pa hóben komo pa hende grandi. Henter mi bida mi tabata aktivo i ketu bai mi ta den moveshon!” Señor Curiel ta biba añanan kaba ku satisfakshon kompletu den un kas independiente riba tereno di Fundashon Birgen di Rosario. E ta biaha bai tur parti di mundu i semper ta dispuesto pa tene un seshon di landamentu òf gemnastik pa hende grandi ménos movibel na e instituto aki. Hopi biaha por hañ’é meimei di e palunan di fruta i mata na Plantashi Lito riba tereno di Habaai. I ketu bai regularmente e ta subi su baiskel na lugá di drenta outo.
Investigashon ta mustra ku enbèrdat moveshon moderá tur dia ta mas efektivo. Ta regularmente aktivo ta baha e riesgo riba malesanan króniko manera di kurason i vaskular i sierto formanan di kanser. Asta tin indikashon ku moveshon diario ta sostené e kapasidat di sanashon propio di e kurpa. Pa esnan ku no sa asina bon kon pa kuminsá, por apliká e tepnan di Nashonnan Uní (‘Wereldgezondheidsorganisatie’). Esaki ta un punto di salida ekselente. Pa hendenan 65+ ta rekomendá entrenamentu di forsa èkstra i ehersisio di balansa i mobilidat. Dushi ta ku no mester hasi tur kos den ún seshon largu. Pa loke ta trata esaki, señor Curiel ta e inspirashon perfekto: plama moveshon durante henter dia tin mésun efekto. Kana fuerte mei ora pa dia i un ehersisio di forsa dos bes pa siman ta forma un base ideal. Pensa tambe kon bo por hinka moveshon den bo rutina diario. “Nos ta biba den un paraiso, pero nos no ta para ketu kuantu rikesa di naturalesa ta rondoná nos. Move den laman ta suave pa nos kurpa i na mes momentu ta refreskante i purifikante pa e kurpa. Danki na nos klima henter aña nos por move pafó – un invitashon pa gosa mas konsiente di esaki,” Curiel ta agregá. Kisas bo ta preferá di no bai toko riba baiskel – pues ku e kayanan riba e isla por ta kaótiko! -- , pero stashoná bo outo un tiki mas leu for di e supermarkado, subi trapi mas tantu bes, òf partisipá na un kaminata pa un bon kousa. Tambe ta un bon idea.
Alimentashon
Kisas bo tin rekuerdonan bunita di tempu bo tabata yòn. Hopi biaha bo tabata finalisá bo anochi ku bishita na un trùk’i pan. I pa ta honesto: e holó dushi, lusnan festivo, e hendenan rònt di bo – tur esaki tin su grasia. Pero laga nos ta realista un ratu: kon sabí ta pa anochi lat kome karni kimá, batata fèt i seis diferente sous. Anto pa kolmo fretu esaki den tempu rèkòrt?
Daniëlle Post, dietista i partisipante den e komishon di alimento na Fundashon Birgen di Rosario, ta enfatisá ku bon alimentashon ta forma un base importante pa bira grandi salú. “Segun nos ta embehesé, nos kurpa ta kambia i debí na esaki atenshon pa sierto alimento ta èkstra importante. Proteina ta yuda nos mantené nos masa di múskulo, miéntras ku kalsio i vitamina D ta esensial pa mantené wesu fuerte. Banda di esaki nos ta mira den práktika ku hopi adulto ta konsumí ménos fibra, miéntras ku hustamente produktonan ‘volkoren’, bèrdura, fruta i legumbre ta nesesario pa tene digestion salú.”
Segun Daniëlle Post ta esensial pa no kuminsá na edat muchu haltu ku esaki. “Bo no ta konstruí vitalidat den ún dia. Bo mester hasi eskohonan salú awor -- manera limitá konsumo di suku i salu i paga tinu pa uso di fèt salú – ta yuda prevení diabétes, preshon haltu i kolestoròl òf tene nan kontrolabel. Ta enfermedatnan ku lamentablemente nos ta mira hopi na Kòrsou, pero ku alimento i estilo di bida korekto bo por redusí e riesgo konsiderablemente.” Konsumo muchu haltu di salu mundialmente ta un dje kousantenan mas grandi di enfermedatnan vaskular i di kurason. Post ta mira esaki tambe reflehá den su práktika diario. “Nos ta ripará den kuido ku hopi di nos empleadonan, nèt promé ku nan subi warda, ta kore buska algu purá na trùk’i pan òf na un restorant ‘fastfood’. Mi ròl ta pa medio di informashon i guia konsientisá: kon e patronchi di komementu aki ta influensiá bo salú, awor i despues?” E ta asentuá ku bo no mester tin un patronchi perfekto di komemementu pa biba salú. Pasonan chikitu i faktibel ya kaba ta hasi diferensia. “Siensia di alimentashon ta kambia kontinuamente i ta lógiko ku debí na tur informashon e hende na sierto momentu no sa mas kiko ta bon p’é. Bo ke klaridat i tepnan práktiko den bo bida? E ora ei tuma kontakto ku un dietista”, Post a bisa.
Spiritualidat: ko’ i kèns?
Sigur bo no ta den minoria ora ku, tendiendo e palabra ‘spiritualidat’, bo mira bo dilanti hendenan 40+ bistí ku trahenan sin forma durante un retrèt. I tòg tin evidensia sientífiko ku spiritualidat ta un ingrediente importante den e proseso pa embehesimentu vital. Den su buki ‘De moed van imperfectie’ (E kurashi di imperfekshon) Brené Brown ta demonstrá kombinsente kon spiritualidat, pero tambe vulnerabilidat, kompashon, konekshon i resilensia por kontribuí na un salú mental fuerte i bida ku mas sentido. I rei kiko t’e kos? Esaki ta eksaktamente un di e faktornan importante ku ta kontribuí na un biramentu grandi salú.
Ta resultá ku banda di duna sentido na bida, relashonnan sosial ta un di e adivinadónan mas fuerte pa logra salú duradero i durashon di bida. Konekshonnan positivo ta influensiá hormona, e sistema di inmunidat i asta genekspreshon, dor di kua bo kurpa ta rekuperá mas lihé i ta keda mas mihó salú. Señora Irodice Cijntje-Copra, sikólogo ku eksperensia den guia di empleado i grandinan na Fundashon Birgen di Rosario, ta suprayá esaki i ta añadí: “Kontakto sosial ademas ta yuda baha strès i kombatí soledat i isolashon sosial. Hopi biaha nos no ta realisá kiko e impakto di strès króniko i soledat ta.” E no ta solamente oumentá e riesgo di enfermedatnan kardio-vaskular , sino e ta mará tambe na otro enfermedatnan somátiko i síkiko, manera demensia. Investigashon ta mustra tambe un konekshon kla entre konekshonnan sosial i un sentimentu di duna sentido na bida. “Un meta di bida hèlder ta redusí strès, mehorá drumimentu i stimulá aktividat – tur ingredientenan esensial pa na un manera vital bai direkshon di 100 aña,” segun señora Cijntje-Copra. Naturalmente tin mas faktor ku ta di influensia riba e manera ku bo ta mira bida, manera bo sirkunstansianan personal. Bo no ta kla ainda pa sambuyá den mundu di salú mental? No ta problema. Paso chikitu tambe ta traha. Kontribuí na bida di un otro hende – i laga otronan kontibuí na bo bida tambe.
Kla pa e siguiente paso?
Bira grandi vital ta kisas parsialmente un kestion di suerte, pero spesialmente tambe un kestion di eskohonan konsiente: moveshon, alimentashon, konekshon sosial i tambe sosiegu. Embehesé salú ta posibel. Tuma awe e stap chikitu ei i keda sigui nos pa mas informashon i tepnan práktiko na kaminda pa un behes mas vital.
